مدیریت زمان برای دانشآموزان؛ از برنامهریزی تا موفقیت تحصیلی
زمانی که صحبت از موفقیت تحصیلی می شود، برتری با دانش آموزی است که با استراتژی بهتری بازی کند و جعبه ابزاری پر از مهارت هایی مانند تست زنی، حفظ تمرکز و مدیریت زمان داشته باشد. امروزه دیگر برتری به صرف عواملی ژنتیکی مانند هوش تعیین نمی شود و در بیشتر مواقع این مهارت ها و مدیریت هوشمندانه ی دانش آموز برخط است که او را به موفقیت نزدیک می کند.
چرا مدیریت زمان برای دانشآموزان حیاتی است؟
از آنجایی که برنامه ی یک دانش آموز با ساعات زیادی از مدرسه، تکلیف، انبوهی از درس ها و کلاس های فوق برنامه پر می شود، مهم است که مهارت مدیریت زمان را داشته باشد. این مدیریت زمان یک ترفند نیست که صرفا در بازه ای از آن استفاده کند. بلکه ضرورتی روان شناختی است که برای حفظ سلامت و عملکرد بهینه باید در هر زمانی استفاده کند. با مدیریت زمان دانش آموز یاد می گیرد چطور منابع محدود روانی خود را بین خواسته هایش تقسیم کند.
- تأثیر زمانبندی بر عملکرد تحصیلی: دانش آموزی که بداند در ۲۴ ساعت او چه می گذرد و بتواند این زمان را میان کلاس ها، تکالیف، استراحت، تفریح و روابط اجتماعی اش تقسیم کند، از احتمال تک بُعدی شدن می گریزد. زمانی که بتواند به تمام نیازهایش به اندازه پاسخ دهد، انرژی روانی و جسمانی اش برای مطالعه ی با کیفیت تر تامین می شود. یادگیری اش عمیق تر می شود و از مطالعه ی آنالوگ که بر کمیت مطالعه تاکید داشت به مطالعه ی هوشمند(اصلی که در کتاب دانش آموز قهرمان تعریف شده است) می رسد و بر کیفیت تمرکز می کند. در نهایت حس کارآمدگی او بالاتر می رود و اعتماد به نفس بالا رفته ی او می تواند تاثیر مثبتی بر مطالعه و علاقه اش بر درس بگذارد.
- کاهش استرس امتحانات: طبق مدل لازاروس و فولکمن از استرس، زمانی فرد دچار استرس می شود که موقعیتی مثل امتحان را تهدید ارزیابی کند و همزمان احساس کند منابع کافی برای مقابله با آن را ندارد. در شرایط امتحان اگر فرد بداند منابع مورد نیاز آن امتحان چیست و منابع فعلی خودش در چه وضعیتی است می تواند بهتر برنامه ریزی کند. با مدیریت زمانی زودتر می تواند منابع موجود خود را ارتقا دهد و از مطالعه ی روز آخری که توازن منابع موجود و مورد نیاز را برهم می زند اجتناب کند. همچنین این برنامه ریزی اوضاع را پیش بینی پذیرتر می کند و حس کنترل را به فرد می دهد به جای استرس.
چالشهای رایج دانشآموزان در مدیریت زمان
تا زمانی که مهارت مدیریت زمان برای دانش آموز کاملا عملی شود و تبدیل به عادت شود، او با چالش هایی مواجه خواهد شد. از هیچ فردی انتظار نمی رود که تمام و کمال توان اجرایی کردن این مهارت را داشته باشد. مهم است که در این فرآیند علت یابی صورت گیرد تا متناسب با دانش آموز آن چالش رفع شود. برخی از این چالش ها به شرح زیر هستند:
- اهمالکاری و بیانگیزگی: اهمال کاری نوعی اجتناب شناختی پیچیده است و با تنبلی تفاوت دارد. در تنبلی انگیزه ی تغییر و نیت وجود ندارد اما در اهمال کاری فرد از اجرایی کردن انگیزه ی خود به مشکل می خورد. چرخه ی اهمال کاری معمولا در مواقع کمال گرایی، ترس از شکست یا بسیار شلوغ بودن فعال می شود و فرد در واقع برای عدم مواجه با آن حس یا دلیل اولیه از اجتناب استفاده می کند. با اجتناب کردن حالت برانگیختگی اولیه کمتر می شود. این آرامش موقت این اجتناب را تقویت می کند ولی در دراز مدت نشخوار فکری و حس ناکارآمدی برای فرد می آورد.
در شکستن چرخه ی معیوب اهمال کاری دانش آموز باید دلیل اولیه بررسی شود. آیا مطالعه را به تعویق می اندازد چون ساعت باید دقیق ۱۷ شود نه ۱۶:۵۴؟ یا چون چند بار نمره ی بدی گرفته فکر می کند در این درس ضعیف است؟ یا شاید موقع درس گفته های سخت گیرانه و تهدیدهای مادر را به یاد می آورد؟
- استفاده بیش از حد از موبایل و اینترنت: گوشی های همراه و شبکه های اینترنتی قابلیت ارضای بسیاری از نیازهای دانش آموزان را در زمان کم دارند. این تعدد محتواها و کاربردها جذابیت آن را بالا می برد و خصوصا در زندگی های آپارتمانی امروز، منبع تامین نیاز دانش آموز می شود. گاهی نیز این استفاده ی مداوم به عنوان راهی برای فرار از واقعیت و نگه داشتن فکر در حالت بقاست. اما نتیجه ی کلی اختلال خواب، کم شدن بازه ی توجه، تغییر در کارکرد مغز و بی لذتی محیط فیزیکی است.
از آنجایی که موبایل در زندگی دانش آموز شبکه ای که در کتاب ۲۵ نکته دانش آموزی به آن پرداخته ایم، منبع تامین نیازهای بسیاری از دانش آموز است و بخشی از هویت او شده باید پیش از تغییر الگوهای استفاده ی او، علت استفاده ی مداوم مشخص گردد و جایگزین هایی جذاب تر برای آن تعیین شود. راهکار درباره ی موبایل هیچوقت حذف آن نیست و صرفا استفاده باید مدیریت شود.
راهکارهای عملی مدیریت زمان
حتی اگر دانش بالقوه و تام درباره ی مدیریت زمان داشته باشید، برای عملی کردن و بالفعل کردن آن با چالش هایی مواجه می شوید. در این بخش چند روش را بررسی خواهیم کرد.
- طراحی برنامهریزی هفتگی: برای مدیریت زمان باید به درکی از ۲۴ ساعت های یک هفته مان برسیم. بنابراین قدم اول این است که به مدت یک هفته یا چند روز فرد روزمره اش را ساعتی ثبت کند. در این برنامه ی ثبت شده میزان ساعت های تلف شده مشخص می شود و قدم دوم یعنی مواجه با واقعیت رخ می دهد. وقتی تصویر واقعی از هفته شکل گرفت فرد می تواند برای تغییر هدف گذاری کند و کارهایش را براساس اولویت در روزهایی که برایش مقدور است قرار دهد. موفقیت این برنامه در اصل بازبینی منظم است. یعنی در پایان روز فرد مجدد قدم های اول و دوم را ذهنی طی کند.
- تکنیکهای مطالعه مؤثر: مدیریت زمان مناسب یعنی دقایق را با کیفیت تر کنیم و به نحو احسن استفاده کنیم. یکی از نمونه های این استفاده ی بهینه در تایم های مطالعه است. مطالعه ای که با کیفیت بالاتر باشد می تواند زمان کمتری ببرد و عمیق تر شود. تکنیک هایی مانند پومودورو زمان مناسب ۲۵ دقیقه برای مطالعه را فراهم می کند تا فرد با تمرکز بالا مطالعه کند و پیش از خسته شدن به استراحتی ۵ تا ۱۰ دقیقه ای برود و ذهنش برای مطالعه ی بعدی نیز انرژی داشته باشد. همچنین تکنیک هایی مانند توضیح مطلب آموخته شده برای جمعی فرضی یا مطالعه در زمانی که بازدهی بالاتر است می توانند موثر باشند.
- استفاده از ابزارهای آموزشی و کتابها: ابزارهای آموزشی اگر آگاهانه استفاده شوند می توانند در یادگیری و عملی کردن مهارت مدیریت زمان به دانش آموز کمک کنند. یک یا دو کمک آموزشی معتبر، دفتر برنامه ریزی، جدول هفتگی، فلش کارت، اپلیکیشن های تمرکز مانند Flip وFreedom از نمونه ی این ابزارها هستند.
منابع پیشنهادی برای موفقیت تحصیلی (کتابها و دورهها):
در مجموعه ی روان شناسی و مشاوره ی اسماعیل تبار، کتاب ها و درس گفتارهایی طراحی شده است که به طور مشخص برای مدیریت زمان و گروه دانش آموزی و دانشجویی کاربرد دارد. برای مثال:
- فقط برای ۲۴ ساعت : این کتاب به طور کامل و عملی از اهمیت مدیریت زمان و چگونگی اجرایی کردن آن صحبت می کند. به نوعی می توان آن را کتاب خودیاری مهارت مدیریت زمان معرفی کرد.
- دانش آموز قهرمان: این کتاب با جداول هفتگی و ابزارهای خودنظارتی که دارد می تواند به یادگیری مهارت مدیریت زمان کمک کند و به طور تخصصی برای دانش آموزان کنکوری و دبیرستانی شبیه مشاوری همراه است.
- ۲۵ نکته زندگی دانش آموزی: این کتاب به چالش های متداول زندگی دانش آموزی می پردازد و اگر در کنار مدیریت زمان به دنبال مهارت آموزی های دیگری در زمینه ی دانش آموزی باشید، این کتاب پیشنهاد می شود.
- چرا درس نمی خوانیم؟: این کتاب به علت یابی چرخه های بی انگیزگی، اهمال کاری و افت تحصیلی می پردازد. شناسایی علت و مسئله از جمله قدم های اولیه ی مهارت آموزی است که می تواند در پیدا کردن هدف، نقطه ی شروع و معنا به دانش آموز کمک کند.
- یادگیری ۱و۲: در این مجموعه درس گفتارها به شرح فرآیند یادگیری و چگونگی بالا بردن بهره وری پرداخته شده.
- کنکور: در درس گفتارهای کنکور، به چالش های فردی و تحصیلی سال های دبیرستان و کنکور پرداخته شده.